محمد بن محمد بن حسن طوسى (۵۹۷-۶۷۲ ق) معروف به خواجه نصیرالدین طوسى؛ فیلسوف، منجم، متکلّم، و ریاضیدان بزرگ ایرانی در قرن هفتم هجری است. خواجه نصیر بنا کننده رصد خانه مراغه و صاحب زیج ایلخانی است. بزرگانی همچون علامه حلی، قطب الدین شیرازی و… در مکتب وی پرورش یافتند.

وی کتب و رساله های علمی متعددی در موضوعات گوناگون به رشته تحریر درآورد که از آن جمله می توان به : تجرید الاعتقاد، شرح الاشارات، اخلاق ناصری، تحریر اصول اقلیدس و… اشاره کرد.

خواجه نصیر

ولادت

محمد بن محمد بن حسن طوسى معروف به محقق طوسى و خواجه نصیر الدین طوسى در سال ۵۹۷ هـ.ق در طوس متولد شد. پدرش محمد بن حسن از فقهاى امامیه و محدثان طوس بود.

تحصیل

نزد دایی‌اش «نورالدین علی بن محمد شیعی» که از دانشمندان نامور در ریاضیات، حکمت و منطق بود به فراگیری آن علوم پرداخت.

عطش علمی محمد در نزد دایی‌اش چندان برطرف نشد و بدین سبب با راهنمایی پدر در محضر «کمال‌الدین محمد حاسب» که از دانشوران نامی در ریاضیات بود به تحصیل پرداخت اما هنوز چند ماهی نگذشته بود که استاد قصد سفر کرد و آورده‌اند که وی به پدر او چنین گفت: من آنچه می‌دانستم به او (خواجه نصیر) آموختم و اکنون سؤال‌هایی می‌کند که گاه پاسخش را نمی‌دانم!

وی سپس به مدرسه سراجیه رفت و مدت یک سال نزد سراج‌الدین قمری که از استادان بزرگ درس خارج فقه و اصول در آن مدرسه بود، به تحصیل پرداخت. سپس در محضر استاد فریدالدین داماد نیشابوری ـ از شاگردان امام فخر رازی ـ کتاب «اشارات ابن سینا» را فراگرفت.

«کمال الدین موصلی» ساکن شهر موصل (عراق) از دیگر دانشمندانی بود که علم نجوم و ریاضی به خواجه آموخت و بدین ترتیب محقق طوسی دوران تحصیل را پشت سر نهاده، پس از سال‌ها دوری از وطن و خانواده، قصد عزیمت به خراسان کرد.

دوران وزارت هلاکوخان

هلاکو در سال ۱۲۵۶ (میلادی) به حکومت اسماعیلیان در شمال ایران خاتمه داد. علاقه او به نجوم و در نتیجه احترام وی به منجمان، که با شهرت طوسی در این رشته همراه شد، پس از آنکه الموت را تسخیر کرده و خواجه نصیر را از آن قطعه «آزاد» نمود، او را به طور ویژه ای در نزد خواجه طوسی محترم ساخت. زین پس خواجه به عنوان وزیر یا مشاور علمی در خدمت هلاکو باقی ماند و عهده دار اوقافات مذهبی و امور دینی شد. وی در سفری که منجر به فتح بغداد در سال ۱۲۵۸ (میلادی) شد، هلاکو را همراهی کرد و بعدها از مراکز شیعی عراق مانند حله بازدید نمود.
طوسی با به دست آوردن اطمینان کامل هلاکو، و با بهره گیری از علاقه او به نجوم، توانست موافقت او را برای ساختن رصدخانه ای مهم در مراغه جلب کند. بنای رصدخانه در سال ۱۲۵۹ (میلادی) شروع شد و زیج های نجومی ایلخانی در سال ۱۲۷۲ (میلادی)، پس از مرگ هلاکو تحت نظارت اباقا تکمیل شد.

 

 

 

خواجه نصیر

ساخت رصدخانه به دست خواجه طوسی

بعد از فتح بغداد و برگشتن خواجه به مراغه در خدمت هلاکو به امر پادشاه مأمور بستن رصد گردید.

هلاکو فرمان داده بود که خواجه هر قدر مال نیاز داشت از خزانه به او بدهند و عشر موقوفات تمام ممالک را نیز در اختیار خواجه گذاشته بود و بر حسب درخواست خواجه جمعى از علماى ریاضى و ماهران در نجوم را از اطراف بلاد خواست تا دستیار خواجه باشند همانند:

مؤید الدین عرضى که در علم هندسه و آلات رصد متبحر بود از دمشق.
نجم الدین کاتبى که در حکمت و کلام و منطق فاضل بود از قزوین.
فخرالدین اخلاطى متبحر و مهندس در علوم ریاضى از تفلیس.
فخرالدین مراغه‌اى که طبیب و در علوم ریاضى استاد بود از موصل.
نجم الدین کاتب بغدادى که در اجزاء علوم ریاضى و هندسه و علم رصد مهارت داشت و نقاش نیز بود.
محیى الدین مغربى که مهندس و در علوم ریاضى و اعمال رصد دانا بود.
قطب الدین شیرازى و جمعى دیگر از حکما و دانشمندان مانند شمس الدین شروانى و شیخ کمال الدین ایجى و حسام الدین شامى و نجم الدین شامى و نجم الدین اسطرلابى و سید رکن الدین استرآبادى و ابن الفوطى و صدرالدین على و اصیل الدین حسن پسران خواجه.

این رصدخانه با مشورت این علما در طرف شمال غربى شهر مراغه در بالاى تپه بلندى که به رصد داغى (کوه رصد) مشهور است ساخته شد و در روز سه‌شنبه چهارم جمادى الاول سال ۶۵۷ هـ.ق شروع به بناى رصد نمودند و در سال ۶۶۰ آلت‌هاى رصدى به اتمام رسید.

یک رصد کامل به سى سال وقت نیاز داشت ولى چون هلاکو تعجیل داشت خواجه مجبور شد نتایج کار خویش را در دوازده سال ارائه دهد و از این رو خواجه مجبور شد به کمک جدول‌هاى زیجهاى سابق و رصدخانه جدید به ترتیب زیج بپردازد و زیج ایلخانى را منتشر کند و خطاى چهل دقیقه‌اى خورشید در اول سال را بر اساس حساب گذشتگان نشان داد.

خواجه نصیر

آثار

تقریبا ۱۵۰ رساله و نامه از خواجه نصیر الدین طوسی شناخته شده است که از میان آنها ۱۲۵ اثر به فارسی و بقیه به عربی هستند؛ حتی رساله ای در علم رمالی وجود دارد که طوسی آن را به زبان عربی، فارسی و ترکی نوشت که استادی وی را در هر سه زبان ثابت می کند.گفته می شود که او زبان یونانی نیز می دانست. آثار او تقریبا همه شاخه های علوم اسلامی، از نجوم تا فلسفه و از علوم خفیه و سحرآمیز تا الهیات را شامل می شود.

در مقایسه، ابن سینا طبیبی بهتر و طوسی ریاضیدانی بزرگتر و نویسنده ای تواناتر به زبان فارسی بود. اما از جهات دیگر، وسعت دانش و تأثیر آنها تقریبا با هم برابر و مساوی است. علاوه بر این، آثار طوسی به موجب این حقیقت که بسیاری از آنها در جهان اسلام، آثاری معتبر شناخته شدند، برجسته می باشند.

-تجرید العقاید: که در موضوع کلام نگاشته شده و به دلیل اهمیت فوق‌العاده آن مورد توجه دانشمندان قرار گرفته و شرح‌های بسیاری پیرامون آن نوشته شده است.
-شرح اشارات: این کتاب شرحی بر اشارات بوعلی سینا است.
-فواعد العقاید: در موضوع اصول عقاید
-اخلاق ناصری
-اوصاف الاشراف
-تحریر اقلیدس
-تحریر مجسطی
-اساس الاقتباس
-زیج ایلخانی
-اثبات الجواهر
-اثبات اللوح المحفوظ
-اشکال الکرویه
-شرح اصول کافی
-رساله‌ای در کلیات طب
-تجرید الهندسه و ده‌ها کتاب و رساله علمی دیگر

 

وفات

خواجه نصیر در سال ۶۷۲ هـ.ق در بغداد رحلت نمود و بنابر وصیت خودش در شهر کاظمین مدفون گردید.

خواجه وقتی که در بغداد حالش دگرگون شد و دید دارد از این نشائه به جوار الهی ارتحال می کند، وصیت کرد: «مرا از کنار امام هفتم، باب الحوائج الی الله از این معقل و پناهگاه بیرون نبرید. و در عتبه به خاک بسپارید و روی قبر من بنویسید: وکلبهم باسط ذراعیه بالوصید».

لورم ایپسوم متن ساختگی با تولید سادگی نامفهوم از صنعت چاپ و با استفاده از طراحان گرافیک است. چاپگرها و متون بلکه روزنامه و مجله در ستون و سطرآنچنان که لازم است و برای شرایط فعلی تکنولوژی مورد نیاز و کاربردهای متنوع با هدف بهبود ابزارهای کاربردی می باشد.

    ارسال یک پاسخ

    آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.*